کتاب حدیث
آشنائی با حدیث وانواع ان وکتب معتبر حدیث

مؤلفان جوامع حدیثى

مؤلفان جوامع حدیثى

تحقیق و پژوهش در علوم اسلامى و تدوین مجموعه‏هاى حدیثى، وظیفه‏اى است كه عالمان بزرگوار اسلام به انجام آن كمر بسته و در این راه از جان و مال و آبروى خویش مایه گذاشته‏اند. این بخش به یاد برخى از این وارستگان و عاشقان علوم اهل‏بیت علیهم ‏السلام تدوین یافته است.

شیخ كلینى

محمّد، پسر یعقوب از دانشمندان و محدثان مشهور شیعه در دوران غیبت صغرا در روستاى كلین از نواحى شهر رى متولد شد و به سال 328 یا 329 ق در بغداد درگذشت. عصر كلینى، عصر حدیث بود ، و دانش حدیث رونق بسیارى داشت.

شیخ یوسف بحرانى در كتاب شریف لؤلؤة البحرین مى‏گوید كه علامه سید هاشم بحرانى در كتاب روضة العارفین نقل كرده است كه بعضى از علماى مورد اطمینان ـ كه معاصر وى بوده‏اند ـ براى وى حكایت كرده است كه یكى از حاكمان بغداد هنگامى كه بناى قبر مرحوم كلینى را مشاهده كرده است از صاحب آن پرسش كرده و در جواب وى گفته‏اند كه قبر یكى از شیعیان است. پس آن ملعون امر مى‏كند كه بنا را خراب و قبر آن مرحوم را بكنند لیكن وى پس از این عمل شنیع با شگفتنى مى‏بیند كه مرحوم كلینى با كفنى سالم همچنان در قبر باقى است پس حاكم مزبور متنبه شده و به دفن مجدد آن مرحوم و بناى قبه‏اى بر سر قبر مباركش امر مى‏كند. مهمترین اثر كلینى كتاب شریف الكافى مى‏باشد كه در شمار كتب اربعه و در سه بخش اُصول، فروع و روضه تدوین شده است. وى این كتاب را در مدت بیست سال با دقت فراوان با استفاده از منابع معتبر حدیثى شیعه (اُصول أربعمائة) تألیف نموده است. دقت فراوان وى در ضبط صحیح احادیث موجب شده است تا علماء در مقام تعارض روایت وى با روایت دیگر محدثان (مانند شیخ صدوق و شیخ طوسى) روایت وى را مقدّم دارند و كتاب كافى را دقیق‏تر از سایر كتب اربعه بشمار آورند.

از مهمترین مشایخ وى در كتاب كافى مى‏توان به افراد ذیل اشاره نمود:

1. ابو على احمد بن ادریس اشعرى. تعداد روایات كلینى از وى (1029) مورد است.

2. حُمید بن زیاد. تعداد روایات آن بزرگوار از وى (450) مورد است.

3. على بن ابراهیم بن هاشم قمى؛ صاحب كتابى در تفسیر معروف به تفسیر القمى. روایات كلینى از وى به (7068) مورد مى‏رسد.

4. محمد بن یحیى العطار. در (5073) مورد، كلینى از وى نقل روایت كرده است.

شیخ صدوق

ابو جعفر محمّد فرزند على مشهور به شیخ صدوق و ابن بابویه، حدود سال 305 ق با دعاى امام زمان علیه ‏السلام در قم متولّد شد. پدرش على بن بابویه كه از دانشمندان معروف قم بود، از حسین بن روح ـ سومین نایب خاص امام زمان علیه ‏السلام ـ مى‏خواهد از امام خواهش كند تا دعا كند خداوند پسرى نصیب او گرداند. پس از سه روز خبر مى‏رسد كه ولى عصر علیه ‏السلام دعا فرموده و در آینده نزدیك او صاحب فرزندى خواهد شد و خداوند به واسطه آن پسر او را بهره‏مند خواهد ساخت. شیخ صدوق خود نیز به این ولادت افتخار مى‏كند و مى‏گوید: «من به دعاى صاحب الامر زاده شدم.»

شیخ صدوق تحصیلات خود را نزد پدر دانشمندش كه پیشواى دینى و فقیه عالى مقام قم بود، آغاز كرد و بیست سال در سایه حمایتهاى پدر زیست. او در قم از محضر اساتید بزرگى بهره برد. وى چنان حافظه ونبوغى از خود نشان داد كه در میان همگان مشهور شد.

اشتیاق شیخ صدوق به علوم اهل بیت علیهم ‏السلام سبب شد تا رنج سفرهاى بسیارى را براى شنیدن حدیث به جان بخرد. توجه او به مسائل روز و نیازهاى زمان و پاسخگویى به شبهات و پرداختن به موضوعات مختلف، رمز موفقیّت این عالم شیعى است.

شهرت فراگیر او سبب شد كه به پرسشهایى كه از دورترین نقاط مى‏رسید، پاسخ دهد. نجاشى كتابهایى را از او نام مى‏برد كه در پاسخ به پرسشهاى مردم قزوین، مصر، بصره، كوفه، مدائن و نیشابور تدوین یافته است.

شیخ صدوق مؤلف یكى از كتابهاى چهارگانه معتبر شیعه به نام من لایحضره الفقیه است. علما او را با عناوین: رئیس المحدّثین، صدوق المسلمین، حجّة الإسلام، ثقة جلیل القدر و بصیراً بالأخبار ستوده‏اند. برخى دیگر از آثار وى عبارتند از: الأمالی، الخصال، علل الشرایع، عیون أخبار الرضا علیه ‏السلام ، ثواب الأعمال، معانی الأخبار و آثار دیگرى كه هم اكنون در دسترس محققان علوم دینى قرار دارد.

شیخ مفید و هارون بن موسى تلعكبرى در شمار شاگردان او هستند و محمد بن حسن بن الولید ـ كه رئیس محدثان قم در زمان خودش بوده ـ مهمترین استاد وى بوده است. شیخ صدوق در سال 381 ق در شهر رى درگذشت.

شیخ طوسى

ابوجعفر محمّد پسر حسن مشهور به شیخ طوسى در ماه رمضان 385 ق در طوس متولّد شد. در سال 408 ق به بغداد مركز خلافت و حوزه ‏هاى علمى دنیاى اسلام عزیمت كرد. در آن زمان ریاست حوزه دینى با شیخ مفید بود . وى به مدت پنج سال تا پایان عمر شیخ مفید از محضر او بهره جست و در همین ایام كتاب المقنعه استادش را كه فشرده‏اى از فقه شیعه بود، شرح كرده و نام آن را تهذیب الأحكام نهاد. این كتاب یكى از كتابهاى چهارگانه معتبر شیعه، و یادگار دوران جوانى او است. وى به هنگام تألیف كتاب مذكور بتعارض و تنافى ظواهر برخى از احادیث برخورد كرد و به همین خاطر به فكر تألیف مستقلى كه جامع این دسته از اخبار باشد، افتاد و كتاب الاستبصار را در این زمینه فراهم آورد. این كتاب نیز در شمار كتابهاى چهارگانه معتبر شیعه شمرده شده است.

شیخ طوسى پس از درگذشت شیخ مفید، 23 سال از حوزه درس سید مرتضى، در علم كلام و فقه و اصول استفاده كرد. شیخ در سال 447 در قتل عام شیعیان بغداد، متوارى شد و در نجف اشرف كه قریه‏اى كوچك بود، اقامت گزید و حلقه درس او موجب شد تا نجف به عنوان حوزه علمیه شیعه و محل رفت و آمد دانشمندان معرفى شود و سرانجام در 22 محرم سال 460 درگذشت.

شیخ طوسى را شیخ الطائفة نامیده‏اند؛ زیرا در كلام، حدیث، فقه، رجال اُصول و تفسیر تبحر و تألیف دارد.

 طَبْرِسى

ابومنصور احمد فرزند على بن ابى طالب، مشهور به طبرسى از دانشمندان و نویسندگان شیعى قرن ششم هجرى است. طبرسى نسبتى است كه بین ابو منصور و ابو على طبرسى (صاحب كتاب مجمع البیان) و چند تن دیگر از دانشمندان شیعه مشترك است.

برخى طبرسى را منسوب به طبرستان و مازندران مى‏دانند، امّا عدّه‏اى مى‏گویند طَبْرسى منسوب به تفرش است كه در برگردان به عربى طَبرس شده است.

ابومنصور طبرسى در میان دانشمندان و رجال‏شناسان شیعه از اهمیّت والایى برخوردار است و او را به نیكویى ستوده‏اند. شیخ حرّ عاملى او را دانشمندى دین شناس و محدّثى مورد اطمینان مى‏داند و كتاب معروف او الاحتجاج على أهل اللجاج را پرفایده مى‏شمردو در انتهاى كتابِ وسائل خود، احتجاج را در ردیف آثار مورد اعتماد بیان مى‏كند.

برخى از آثار و نگاشته‏هاى طبرسى عبارت‏اند از: تاریخ الائمّه علیهم ‏السلام ، كتاب الصلاة، الكافی فی الفقه، مفاخر الطالبیة، فضائل الزهرا علیها السلام . به جز كتاب احتجاج، كه در آن مناظرات پیامبر و امامان علیهم ‏السلام را گردآورده است، سایر آثار وى به دست ما نرسیده است.

شیخ حرّ عاملى

محمّد پسر حسن مشهور به شیخ حرّ عاملى در هشتم ماه رجب 1033 ق در مشغرى از روستاهاى منطقه جبل عامل لبنان متولد شد و در سال 1104 در مشهد مقدس درگذشت. شیخ حرّ عاملى از خاندان علمى بزرگى است كه در جبل عامل مى‏زیستند و نسب آنان به حرّبن یزید ریاحى صحابى معروف امام حسین علیه ‏السلام مى‏رسد.

شیخ حرّ عاملى در نزد پدر، عمو و جدّ مادرى خود و جمعى دیگر تحصیل علم كرد و سپس به روستاى جبع در نزدیكى مشغرى رفت و از عالمان آنجا نیز بهره برد.

شیخ حرّ پس از چهل سال اقامت در شهرهاى مختلف ابتدا براى زیارت قبور ائمه به عراق مسافرت كرده و سپس براى زیارت مرقد امام رضا علیه ‏السلام به ایران آمد و مدّتى در اصفهان با علاّمه مجلسى مؤانست و مجالست داشت. بعد از آن به مشهد رفت و پس از مدّتى قاضى القضاة و شیخ الاسلام خراسان شد.

وى در مدّت بیست سال با گردآورى روایتهایى از كتابهاى چهارگانه شیعه و منابع دیگر و تنظیم آن در بابهاى فقهى، یك دوره فقه شیعه را تدوین كرد و كتاب ارزشمند وسائل الشیعة را از خود به یادگار گذاشت. وى شاعرى توانا بود و بیست هزار بیت شعر در مدح خاندان پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله سروده است.

هر چند شهرت شیخ حرّ عاملى به جهت تألیف كتاب وسائل الشیعة است، امّا آثار ارزشمند دیگر نیز دارد كه عبارتند از: الجواهر السنیّة فی الأحادیث القدسیّه، هدایة الأمة، اثباة الهداة، امل الآمل، الفصول المهمة فی أصول الائمّه، الایقاظ من الهجعة بالبرهان على الرجعة.

حسن بن زین الدین

ابومنصور حسن (959 ـ 1011 ق) پسر شهید ثانى است. وى در روستاى جبع از منطقه جبل عامل لبنان متولّد شد و پدر دانشمند خود را در سن هفت سالگى از دست داد. شیخ حرّ عاملى او را چنین مى‏ستاید: «او در تمام رشته‏ها دانشمند بود. ادیب، شاعر، پارسا، عابد، پرهیزگار، بلندمرتبه و داراى خوبیهاى فراوان، یگانه دوران، آگاه‏ترین اهل زمان خود در فقه و حدیث و رجال بود.»

او با خواهر زاده‏اش سیّد محمّد صاحب كتاب مدارك الأحكام در درس و بحث، صمیمیتى بى‏مانند داشت و هر دو نزد شاگردان شهید ثانى درس خواندند و به نجف اشرف رفته، در درس مرحوم مقدس اردبیلى شركت كردند و از او خواستند هرچه در اجتهاد و به دست آوردن احكام الهى دخالت دارد، به آنان بیاموزد و پس از چندى آنان روش خود را تغییر دادند و با یكدیگر بحث مى‏كردند و هرچه را كه در مطالعه نمى‏فهمیدند، از استاد مى‏پرسیدند و از بقیه مطالب مى‏گذشتند.

برخى از شاگردان مقدس اردبیلى آنان را به سبب برگزیدن این روش سرزنش كردند، امّا مقدس اردبیلى در مقام تحسین آنها فرمود: «آن دو بعد از مدتى به وطن خود مراجعه مى‏كنند و مصنفات ایشان به دست شما خواهد رسید؛ در حالى كه شما هنوز اسیر و سرگرم مباحث بى‏نتیجه شرح مختصر عضدى هستید.») آنان به وطن ند و در زمان حیات مقدس اردبیلى، برخى از تألیفات خود را براى استاد فرستادند.

كتاب ارزشمند منتقى الجمان فی الأحادیث الصحاح و الحسان از جمله تألیفات این عالم بزرگوار است. در این كتاب، حدیثهاى صحیح و حسن از كتب اربعه شیعه (الكافی، تهذیب الأحكام، من لایحضره الفقیه و الاستبصار) انتخاب شده، ولى كتاب ناتمام مانده است.

كتاب معالم الدین، التحریر الطاووسى و الاثناعشریة از دیگر تألیفات او است

ملاّ محسن فیض كاشانى

محمّد پسر مرتضى مشهور به ملاّمحسن كاشانى در سال 1007 ق در خاندان علم و ادب و اخلاق كه دانشمندان نامدارى از میان آنان برخاسته‏اند، چشم به جهان گشود و در سال 1091ق در كاشان درگذشت. پدرش رضى‏الدین شاه مرتضى فقیه، اصولى، متكلم، حكیم و شاعر بوده است. وى تحصیلات خود را نزد پدر آغاز كرد. بیش از 140 عنوان كتاب در موضوعات مختلف فقهى، حدیثى و تفسیر به زبانهاى عربى و فارسى ، آثار او را تشكیل مى دهند.

او در حدیث و فقه از محضر سیّد ماجد بن على بحرانى بهره برده و در خدمت ملاّ صدراى شیرازى حكمت را فرا گرفته و به دامادى او مفتخر شد. وى همراه ملاصدرا به قم آمد و پس از درگذشت او به كاشان رفت و مرجع بى‏نظیر مردم آن دیار شد.

فیض كاشانى با گردآورى كتابهاى چهارگانه شیعه همراه با توضیح و ترتیبى خاص، مجموعه الوافی را تألیف كرد. كتاب المحجّة البیضاء را در تهذیب احیاء العلوم غزالى نگاشت. برخى از تألیفات دیگر او عبارتند از: الصافی (در تفسیر قرآن)، انوار الحكمة، نقد الاصول الفقهیة، مفاتیح الخیر، گلزار قدس، شوق مهدى وآب زلال.

علاّمه مجلسى

علاّمه محمّدباقر مجلسى نویسنده و تدوین كننده بحارالانوار، بزرگ‏ترین مجموعه حدیثى شیعه، در سال 1037 در اصفهان متولد شد و در سال 1111 درگذشت. علاّمه مجلسى در خانواده‏اى رشد كرد كه همه از دانشمندان و دانش‏پژوهان اسلامى بوده‏اند. پدر او ملاّ محمّد تقى از فرزانگان بنام بود. علاّمه مجلسى نیز بیش‏تر دانش خود را از پدر فرا گرفت و نزد اساتید آن دیار درس خواند.

پشتكار و همّت بلند علاّمه مجلسى در تألیف آثار مختلف تا آن جا است كه مى‏توان گفت در اسلام هیچ كس مانند او موفق به گردآورى سخنان پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله و امامان علیهم ‏السلام نشده است؛ به گونه‏اى كه شیعه با آثار او زندگى دوباره یافت. وى با توجه به فرصتى كه در دوران حكومت صفویه پیدا كرد و با آینده‏نگرى خود، آثار حدیثى پیشین را گردآورى كرد و با تنظیم مناسب، تمامى آنها را در یك مجموعه فراهم آورد تا آثار گرانبهاى شیعه بر اثر تشتّت و پراكندگى از میان نرود و آن مجموعه را بحار الأنوار یعنى دریاهاى نور نامید. علاّمه مجلسى زحمت فراوانى در راه گردآورى احادیث متحمل شد و به جستجوى كتابها در شرق و غرب پرداخت و افراد بسیارى را براى به دست آوردن كتابها به سفر فرستاد.

او افزون بر تألیف كتاب و تدریس، امام جمعه اصفهان و عالى‏ترین مقام علمى و دینى حكومت صفویه یعنى شیخ الإسلام بود. آثار علاّمه مجلسى را تا 169 عنوان برشمرده‏اند كه اغلب آنها نیز موجوداست. برخى از آثار فارسى وى عبارتند از: حیات القلوب، عین الحیاة، زاد المعاد (مشهورترین كتاب دعا تا قبل از مفاتیح الجنان) رساله بداء، انشاء الاشتیاق و ترجمه توحید مفضل. همچنین برخى از آثار عربى وى را مى‏توان چنین برشمرد: بحارالأنوار (در 110 جلد) مرآة العقول (شرح اصول و فروع كافى) در 26 جلد، ملاذ الاخیار فى شرح تهذیب الاحكام در شانزده جلد، الوجیزه، در علم رجال و...

فضل اللّه‏ بن على راوندى

علامه امام سید ضیاء الدین، ابو الرضا فضل اللّه‏ بن على راوندى از علماى بزرگ قرن ششم هجرى است. وى در حدود سال 483 ق در راوندِ كاشان چشم به جهان گشود . از آن‏جا كه در خاندان فقاهت و علم و ادب پرورش یافت، در علوم مختلف اسلامى همچون فقه، حدیث وتفسیر بهره‏اى وافر داشت. در سنین جوانى به محضر بزرگانى همچون شیخ طبرسى (صاحب تفسیر مجمع البیان) و حسن بن ابى جعفر (شیخ طوسى) رسید .

از راوندى كتابهاى بسیارى در زمینه‏هاى گوناگون حدیث، تفسیر، شرح و ترجمه به جاى مانده است. بخشى از كتابهاى او عبارتند از: ادعیة السرّ، ترجمة العلوی للطب الرضوى، الأربعین فى الأحادیث، الحاشیة على أمالى المرتضى، شرح نهج البلاغة، دیوان الراوندى، النوادر، الكافى فى التفسیر، ضوء الشهاب فى شرح الشهاب .

راوندى در حدود سال 572 ق درگذشته و مدفن او در ضلع شمالى مسجد جامع كاشان واقع است