(شبکه ملی وبین المللی آشنائی باقران کریم وعلوم اسلامی واینترنت)
پروژه نماد سازی از حضرت صاحب ویاران ایشان در دنیای مجازی
سایت کتاب هدایت درمرکز دایره و313وبلاگ درپیرامون آن بعنوان نمادی ازآن حضرت و یاران ایشان در
حکومت جهانی
صِحاح ستّه
به شش عنوان از كتابهاى حدیثى اهل سنّت، از این جهت كه روایات آنها در مقایسه با سایر جوامع حدیثى از اعتبار و سندیت بیشترى برخوردارند، «صحاح ستّه»، اطلاق شده است كه به ترتیب اعتبار عبارت اند از:
1 . صحیح بخارى، تألیف محمد بن اسماعیل بخارى (متوفاى 256ق)؛
2 . صحیح مسلم، تألیف مسلم بن حجّاج قشیرى نیشابورى (متوفاى 261ق)؛
3 . سنن ابى داوود، تألیف سلیمان بن اشعث سجستانى (متوفاى 275ق)؛
4 . سنن نسائى، تألیف احمد بن شعیب نسائى(متوفاى 303ق).
5 . سنن تِرْمِذى، تألیف محمد بن عیسى ترمذى (متوفاى 279ق)؛
6 . سنن ابن ماجَه، تألیف محمد بن یزید بن ماجه قزوینى (متوفاى 273ق)؛
از آنجا كه سنن ابن ماجه در نگاه برخى عالمان اهل سنّت از نظر اعتبار و ارزش با پنج كتاب دیگر همتراز نیست، برخى به جاى آن مُوَطَّأ مالك بن انس (متوفاى 179ق) و برخى دیگر مُسْنَد دارمى (متوفاى 255 ق) را از صحاح ستّه به شمار آوردهاند. به مجموعه كتابهاى ششگانه یاد شده، به علاوه موطّأ مالك و مسند دارمى و مسند احمد بن حنبل (متوفاى241ق)، «جوامع حدیثى اولیه اهل سنّت» یا «كتب تسعه» اطلاق شده است.
بزرگترین كتاب حدیثى شیعه
بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار ائمة الاطهار در 110 جلد بزرگترین كتاب حدیثى شیعه است كه مىتوان آن را به مثابه كتابخانهاى عظیم از میراث روایى شیعه دانست. این كتاب مهمترین اثر عالم بزرگ و محدث سختكوش، محمد باقر مجلسى است كه تألیف آن در چهل سال با یارى گروهى از شاگردان او به پایان رسید. هدف وى از تألیف این مجموعه حدیثى، احیا و در امان نگاه داشتن آثار حدیثى شیعه از خطر نابودى و فراهم آوردن زمینه مناسب براى رویكردى جدید به معارف حدیثى بوده است.
برخى از ویژگیهاى كتاب چنین است:
1 . جامع بودن؛ این اثر حوزههاى معارف دینى اعم از عقاید، تاریخ، جهانشناسى، اخلاق و فقه را در بردارد.
2 . ارائه آیات مرتبط با موضوع هر باب در آغاز هر باب؛
3 . ارائه توضیحات سودمند تحت عنوان «بیان» در ذیل برخى روایات؛
4 . مؤلف، احادیث را از نسخه هاى صحیحى كه آنها را از كتابخانههاى اقصى نقاط كشورهاى اسلامى گردآورده بود، نقل كرده است؛
5 . در برداشتن اصول و كتابهایى كه تنها از همین طریق به ما رسیدهاند؛
6 . گنجاندن هجده رساله مستقل در آن.
مرحوم مجلسى براى تألیف این كتاب از صدها كتاب حدیثى، تفسیرى، ادبى، تاریخى و... استفاده كرده است كه رقم آنها به بیش از 600 مىرسد
مهمترین كتاب حدیثى شیعه
مهمترین كتاب حدیثى شیعه الكافى تألیف محمد بن یعقوب كلینى رازى (متوفاى 329ق) است. این كتاب شامل سه بخش اصول، فروع و روضه است. بخش «اصول»، احادیث اعتقادى واخلاقى را در خود جاى داده است. فروع كافى متضمن احادیث فقهى و روضه، جُنگى است كه احادیث تاریخى، تفسیرى، احتجاجات، خطب و رسائل را در برگرفته است. شمار روایات كافى 16199 است. مؤلف، روایات را در بیست سال از كتب مشهور در عصر خود گرد آورده است.
برخى از ویژگیهاى كافى عبارت است از:
1 . همزمانى تألیف آن با دوران غیبت صغرا؛
2. برخوردارى از احادیث اعتقادى، اخلاقى و فقهى؛
3 . ابتكار و نوآورى مؤلف در تبویب روشمند كتاب و روایات هر باب. این میراث ماندگار از زمان تألیف تاكنون مورد توجه عالمان بوده است. مجموعه شروح، حواشى و ترجمه هاى آن به بیش از چهل اثر مىرسد.
«جوامع ثانویه» یا «جوامع حدیثى متأخر»، عنوانى است كه به سه كتاب حدیثى زیر اطلاق مىشود:
1. الوافى، تألیف محمد محسن فیض كاشانى (متوفاى 1091ق)؛
2. وسائل الشیعه، تألیف محمد بن حسن حُرّ عاملى (متوفاى 1104ق)؛
3. بحارالانوار، تألیف محمد باقر بن محمد تقى مجلسى (متوفاى 1111ق)؛
ویژگى مشترك این كتابها این است كه هر سه از مجموعه چند كتاب حدیثى فراهم آمده است.
الوافى در برگیرنده روایات كتب اربعه است. مؤلف ضمن حذف روایات مكرر، در ذیل روایاتِ نیازمندِ شرح، توضیحاتى سودمند آورده است. 28 جلد از این كتاب تاكنون به چاپ رسیده است.
وسائل الشیعه، تنها مشتمل بر احادیث فقهى است و در آن، علاوه بر احادیث كتب اربعه، از سایر كتابهاى حدیثى نیز احادیثى آمده، و مؤلف در ذیل پارهاى از احادیث توضیحاتى آورده است. این كتاب در تصحیح جدید در 30 جلد به چاپ رسیده است.
بحارالانوار، كه مفصلترین و جامعترین كتاب حدیثى شیعه محسوب مىشود، از مجموع دهها كتاب حدیثى فراهم آمده است. مؤلف آن در بسیارى از موارد توضیحاتى روشنگر، تحت عنوان «بیان»، در ذیل حدیث آورده است. این كتاب عظیم، احادیث اعتقادى، فقهى، اخلاقى، آداب و سنن تاریخ، جهان شناسى و... را در بردارد و در 110 جلد به چاپ رسیده است.
«كتب اربعه» یا «اصول اربعه» عنوان چهار كتاب مهم حدیثى شیعه است. از این كتابها در اصطلاح عالمان متأخر با عنوان «جوامع حدیثى متقدم» یا «جوامع اولیه» نیز یاد شده است. این چهار كتاب عبارتاند از:
1. الكافى، تألیف محمد بن یعقوب كلینى (متوفاى 329ق)؛
2. من لا یحضره الفقیه، تألیف محمدبن على بن بابویه، معروف به شیخ صدوق (متوفاى 381ق)؛
3 و 4. تهذیب الاحكام و الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، تألیف محمد بن حسن طوسى، معروف به شیخ الطائفه (متوفاى 460ق).
این كتابها شامل 46775 حدیث است كه كافى با 18543 حدیث، مفصلترین، و استبصار با 6437 حدیث مختصرترین آنها است.
نزدیكى دوران مؤلفان این چهار كتاب به عصر ائمّه، شخصیت علمى و آگاهى گسترده آنان از احادیث، شیوه تبویب و جامعیت كتابهاى فراهم آمده، ارزش و اعتبارى ویژه، در مقایسه با سایر آثار روایى، به آنها بخشیده است، به گونهاى كه عالمان شیعه از آغاز تاكنون شروح بسیارى بر آنها نوشتهاند.
جامع به كتاب حدیثىاى اطلاق مىشود كه دربردارنده احادیث مربوط به همه معارف
دینى، یعنى عقاید، اخلاق، احكام و نیز ابوابى مانند تفسیر و تاریخ باشد. و نیز به كتابهایى گفته مىشود كه احادیث در آنها به حسب ابواب فقهى مرتب شده است.
در عصر ائمه متأخر شیعه ـ بخصوص از عصر امام رضا علیه السلام به بعد ـ اصحاب ائمه به جامع نگارى در حدیث روى آوردند و آثار متعددى تألیف كردند. تا آنجا كه در عصر غیبت صغرى و كبرى مهمترین كتب جامع حدیثى نگاشته شد.
در اصطلاح محدّثان متأخر شیعه، جوامع حدیثى به چهار كتاب مهم حدیثى كافى، من لا یحضره الفقیه، تهذیب الأحكام و استبصار اطلاق مىشود. به این چهار كتاب «جوامع اولیه» نیز گفته مىشود. و به سه كتاب حدیثى وافى، وسائل الشیعه، و بحارالانوار «جوامع حدیثى متأخر» و «جوامع ثانویه» گفته مىشود.
اصحاب اجماع
گروهى از اصحاب ائمه علیهم السلام ، به دلیل ملازمت پیوسته با اهل بیت علیهم السلام ، فراوانى نقل روایات، برخوردارى از عدالت و ستایشِ اهل بیت علیهم السلام و... از چنان جایگاه بلندى برخوردار شدهاند كه عالمان و محدثان شیعه، روایتى را كه نام یك تن از آنان در سندش واقع شده مطلقا معتبر و پذیرفتنى دنسته اند ولو آنكه راوى ما بعد از وى مجهول و یا ضعیف باشد مشروط بر اینكه سند حدیث تا وى صحیح باشد. این راویان را كه «اصحاب اجماع» مىنامند عبارتاند از:
1. زُرارة بن أعین؛ 2. معروف بن خَرَّبوذ3. بُرَید بن معاویه عجلى 4. ابو بصیر اسدى (یا ابو بصیر مرادى)؛ 5. فضیل بن یسار؛ 6. محمد بن مسلم طایى؛ 7. جمیل بن درّاج؛ 8. عبداللّه بن مُسكان؛ 9. عبداللّه بن بُكیر؛ 10. حمّاد بن عثمان؛ 11. حمّاد بن عیسى؛ 12. أبان بن عثمان؛ 13. یونس بن عبدالرحمن؛ 14. صفوان بن یحیى بیّاع سابرى؛ 15. محمد بن أبى عمیر؛ 16. عبداللّه بن مُغیرة؛ 17. حسن بن محبوب؛ 18. احمد بن محمد بن أبى نصر بزنطى.
شش نفر نخست از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهماالسلام ، شش نفر دوم فقط از اصحاب امام صادق علیه السلام ، و شش نفر سوم از اصحاب امام كاظم و امام رضا علیهماالسلام هستند.
شروط راوى
عالمان و محدثان شرایطى را براى راوى لازم دانسته اند. این شرایط عبارتند از: اسلام؛ ایمان (امامى بودن)، بلوغ، عقل، عدالت یا وثاقت و ضبط (نقل درست آنچه كه شنیده). روایت راوى تنها در صورت برخوردار بودن او از تمام این شرایط، كمال اعتبار را دارد و با فقدان شرط دوم كم اعتبار و با فقدان همه و یا یكى از شرایط دیگر كاملاً بىاعتبار خواهد بود.
انواع راویان و تفاوت حدیث ضعیف با جعلى
در یك تقسیم كلّى راویان احادیث به سه گروه قابل تقسیماند: 1 ـ راویان راستگو و مورد اعتمادْ در نقل درست احادیثى كه شنیدهاند ؛ 2 ـ راویان ناشناخته و یا غیر قابل اطمینان ؛ 3 ـ راویان دروغپرواز و حدیثساز.
گروه نخست مورد اعتماد و احادیث آنها حجت است. آنچه نقل مىكنند به معصوم علیه السلام نسبت داده مىشود و مورد پذیرش قرار مىگیرد.
گروه دوم، راویانى معمولى هستند كه ممكن است به سبب كماطلاعى و یا كم دقتى، حدیثى را به درستى نقل نكنند و یا معناى ناموجهى را به معصوم علیه السلام نسبت دهند. اما خود، حدیثى را به دروغ نمىسازند و بر معصوم علیه السلام افترا نمىبندند. احادیث این دسته ضعیف خوانده مىشود و قابل اعتماد نیست و به تنهایى اعتبار لازم را براى استناد در مقام عمل ندارند. اما این به معناى جعلى و ساختگى بودن این احادیث نیست و حتى در موارد بسیارى حدیث آنان به وسیله قرینهها و نشانههاى دیگر ـ مانند موافقت با عقل و قرآن و احادیث دیگران ـ حجیّت و اعتبار مىیابد. گفتنى است گاه ضعف روایت به سبب عدم اتصال حلقههاى راویان به یكدیگر است كه آن نیز در برخى موارد قابل حل است.
دسته سوم، كه به دروغ حدیث مىسازند و آن را با احادیث دیگر محدثان در مىآمیزند، تعدادشان اندك است. حدیث شناسان، بسیارى از این گروه و احادیث آنان را معرفى كرده اند. روایات این دسته، جعلى و یا موضوع نامیده مىشود و به هیچ روى قابل استناد نیستند، و حتى نقل آنها نیز جایز نمىباشد مگر با اشاره به جعلى بودن آنها.
گروهى از اصحاب ائمه علیهم السلام از دوران حضرت امیر علیه السلام تا دوران امام حسن عسكرى علیه السلام ، به ویژه در عصر امام باقر و صادق علیهماالسلام ، روایات ائمه علیهم السلام را در مجموعههایى گردآورى كرده اند كه بعدها تعدادى از آنها را «اصل» نامیدند. شمار این اصول به چهارصد مىرسد و به همین دلیل آنها را اصطلاحا «اصول اربعمأة» مىنامند. بعدها از این مجموعههاى روایى، به عنوان دستمایههاى اولیه براى تدوین كتب اربعه شیعه استفاده شد. نقل مستقیم سخنان ائمه علیهم السلام ، بر نگرفتن از كتابهاى روایى دیگر، اعتبار قابل توجه روایات آنها از نگاه محدثان و... از جمله ویژگیهاى «اصول اربعمأة» است. متأسفانه اغلب اصول به تدریج از بین رفته و فقط چندتایى از آنها باقى مانده است.
فقه الحدیث
مهمترین دانش حدیثى، دانش بررسى و فهم مدلولهاى روایات است كه در اصطلاح به آن «فقه الحدیث» گفته مىشود. فقهالحدیث را از این نظر مىتوان بهسان دانش تفسیر قرآن دانست؛ همانگونه كه علوم قرآن به عنوان مقدّمه فهم مدلولهاى آیات بهكار مىآید، سایر دانشهاى حدیثى همچون تاریخ و مصطلحات، مقدمات لازم را براى دركى عمیقتر از محتواى روایات بهدست مىدهند. از آنجا كه روایات دربرگیرنده ژرفترین مباحث در حوزه هاى خداشناسى، هستىشناسى، انسانشناسى، رهبرشناسى و... هستند، چگونگى راهیافت به این معارف نیازمند رعایت قواعد و مبانىاى است كه در فقه الحدیث بررسى مىشوند
علم رجال حدیث
نقل روایات دینى و تاریخى همراه با اَسناد آنان به مسلمانان اختصاص داشته و منابع دینى و تاریخى سایر ادیان و ملل فاقد چنین امتیازى است. به نظر مىرسد توصیههاى پىدرپى پیشوایان دینى به آوردن سند در كنار متن روایات، زمینهساز این امر بوده است. آمدن نام راویان در آغاز هر روایت، علم رجال را، كه در آن ضمن برشمردن هویت و شخصیت راویان، میزان عدالت و وثاقت آنان بررسى مىشود، پدید آورد. امروزه، بهرغم گذشت سالیان متمادى از دوران حیات راویان، به كمك منابع رجالى مىتوان هویت راویان را شناخت و به میزان وثاقت آنان پىبرد. بدین ترتیب مىتوان درباره صحیح یا ضعیف بودن روایات قضاوت كرد.
حدیث قدسى و تفاوت آن با قرآن
حدیث قدسى حدیثى است كه مضمون آن در خواب یا به وسیله الهام به پیامبر صلى الله علیه وآله القا شود و آن حضرت با لفظ خود آن را بیان كند.
حدیث قدسى از جهات ذیل با قرآن متفاوت است: 1. مشتمل بر اعجاز نیست 2. در نماز به عنوان قرائت كاربرد ندارد. 3. مسّ آن بدون طهارت جایز است.
ثبت و نگارش روایات، به عنوان دومین منبع شناخت دین، از آغاز مورد توجه پیشوایان دینى بوده است و در عصر پیامبر صلى الله علیه و آله شمارى از مجموعههاى روایى همچون صحیفه على بن ابى طالب علیه السلام و كتاب على علیه السلام فراهم آمد.